Çandarlı Halil Paşa

Osmanlı, Türk devletleri arasında en uzun yaşayanlardan biri olmuştur. Bunun birçok sebebi vardır; askeri teşkilattan sosyal yapıya kadar...Ama, özellikle devlet yönetiminde Türk tarihi boyunca en marjinal sistemi uygulamışlar, ülkenin tek bir otorite tarafından yönetilmesini sağlamışlardır. "Nasıl yani?" dediğinizi duyar gibiyim. Şöyle;

Türk devletlerinde çoğu zaman, devletin birkaç varise birden kaldığı olmuştur. Göktürklerden Hunlara kadar birçok devlet, bu iki varis arasında paylaşıldığı için parçalanmıştır. Doğu-batı veya kuzey-güney bölgelerinin şehzadeler arasında böüşülmesi, devletin ömrünü kısaltıyordu. Ancak, özellikle Osmanlıda bu anlayış kalktı. İsyanlarda dahi, amaç mevcut sultanı indirip yerine bir başkasını geçirmekti, yani devleti ikiye ayırmak amaçlanmamştır. Eğer devlet içerisinde bir sülalenin etkisi artıyorsa, bu tek otoriterliğin devamı için o sülalenin sonunun gelmesi gerekirdi. İş bu sülalelerden biri de, Çandarlı sülalesi idi...

İlk Çandarlı sadrazamı, Çandarlı Kara Halil Paşa idi. Kazaskerlikten sadrazamlığa kadar yükselen bu isim, özellikle Anadolu yörelerinde Çandarlı soyunun nüfusunu artıracaktı.

Kara Halil'in ölümünün ardından yeni sadrazam, Kara Halil'in torunu olan Çandarlı Halil Paşa olacaktı. Türk tarihinin en muamma isimlerinden olan Çandarlı, İstanbul'un fethinin ardından "hain" suçlaması ile asılacaktı. Birçok iddiaya göre Çandarlı, Fatih'in kişisel ihtirasları yüzünden darağacına yollanmıştı. Peki, bu iddiaların doğruluk payı ne?

Fatih'in Çandarlı ile olan münasebeti, 13 yaşındaki ilk saltanat deneyiminde olmuştur. Tahta çocuk yaşındaki bir sultanın geçtiğini öğrenen Avrupa derebeylerinin, devasa bir haçlı ordusu ile Anadolu'ya yöneldiği sıralarda, Fatih'in tahtı bir süreliğine bırakması emri, Fatih'e Çandarlı tarafından iletilecekti. Haçlılara karşı daha yetişkin bir sultanın karşı durmasını kararlaştıran saltanat şûrası, bu kararlarını Fatih'e Çandarlı vasıtası ile bildirecekti. Çandarlı Fatih'e "Düşmana cevabı mukavemet imkanı yok. Meğer baban sultan, yerine geçmekle mümkün ola. Beylerin dahi ittifaki bunun üzerinedir, maslahat bunu görürler. Düşmana karşi onları gönderesiz, siz safânızda olasız. Bu vaka defolduktan sonra, yine saltanat sizindir." sözleri ile tahttan bir süreliğine ayrılmasını iletmiştir. Fatih'in Çandarlı'ya karşı olan ilk nefret tohumları bu şekilde atılacaktı. Hatta, tahttan ayrılıp Manisa'ya doğru giderken hocası Molla Hüsrev'e "Şu herif bana ne aceb mekreyledi." cümleleri ile Çandarlı'yı şikayet etmiştir.

Çandarlı'nın asılma gerekçesine gelirsek... Çandarlı'nın, Konstantinapolis'te ticaret yapan Venedikli bir tacir ile alışveriş yaptığı biliniyor. İstanbul'un fethine yaptığı muhalefetin temel sebebi olarak da bu gösteriliyor, kendi ticaretine leke gelmesini istememesi yani. Ancak, Fatih'in "muhalefet" sebebi ile adam astıramayacağı da şeriat hükümlerinde mevcuttur; peki hangi sebeblerle öldürüldü Çandarlı?

Fatih, bazı tarihçilerin "Fatih yazdırttı" dediği mektupları Çandarlı'nın idamı için kullandı. O mekuplarda, Çandarlı Bizanslı generallere "Dayanın, geri çekilmemiz tezdir" gibi cümlelerle dayanma gücü veriyordu. Fatih bu mektuplardan haberdâr olduğu anda "asın" emri verecekti...

Bir diğer iddia, ilk paragraflarda da bahsettiğim; devlette ikinci bir sülalenin yükselmesi korkusuydu. Kafasında Roma olan genç sultan, Anadolu'da güçlü bir sülale bırakmak istemiyordu. Hele hele, son dört sultandır sadrazamlığı sürdüren bir sülale, Fatih için çok tehlikeliydi. Zaten, bu idamın ardından Çandarlı sülalesinden başka kimse sadrazam olamayacaktı...

Son iddia ise, Fatih'in devşirme ve sultanın emirlerine karşı çıkamayacak olan paşalar istemesi olarak gösteriliyor. Çandarlı gibi, sultanın emirlerine yeri geldiğinde posta koyan paşalar, o tarihten sonra 19. yüzyıla kadar yetişemeyecekti...

Çandarlı sülalesi, Osmanlı devlet yönetiminin perde arkasıydı aslında. Halen çözülemeyen bu ince sistem; Çandarlı gibi birçok sülalenin yok olmasına, Köprülü gibi birçok sülalenin ise yükselmesine yol açacaktı...

Buzz this